Τετάρτη, 22 Ιουλίου 2009

Ωρολόγιο




Εισαγωγή
Η λέξη ώρα στα αρχαία ελληνικά είχε δυο έννοιες επιφανειακά εντελώς άσχετες μεταξύ τους· σήμαινε [α] τη φροντίδα, και [β] τη χρονική περίοδο. Στη βυζαντινή ελληνική οι δυο έννοιες συνέπεσαν και η λέξη χρησιμοποιήθηκε για να δηλώσει μια πραγματικότητα που συνδύαζε τον καθορισμένης διάρκειας χρόνο με την επιμελή φροντίδα· σήμανε τη για ορισμένο χρόνο φρούρηση στρατιωτικών εγκαταστάσεων, αυτό που λέμε σήμερα σκοπιά (ο τάδε στρατιώτης έβγαλε τη σκοπιά 4-6). Η λέξη μπήκε σύντομα στη μοναστηριακή ορολογία με την ίδια έννοια και τη διαφορά ότι τώρα δεν αναφερόταν σε στρατιώτες και φρούρια, αλλά σε ασκητές και σε επάλξεις προσευχής.
Έργο του μοναχού, αγωνιστή για την άλωση της Βασιλείας του Θεού, είναι η αδιάλειπτη προσευχή, η έγνοια να παραμένει αδιάκοπη η επικοινωνία γης και ουρανού. Έτσι, ώρες ονόμαζαν οι βυζαντινοί μοναχοί κάποια χρονικά διαστήματα έντασης προσευχής, που, μάλιστα, συνέπιπταν με τις αντίστοιχες αλλαγές της φρουράς στους πύργους των οχυρών που, πολλές φορές, περιέβαλλαν τα μοναστήρια. Συνήθως η πρώτη ώρα άρχιζε να υπολογίζεται με την ανατολή του ήλιου. Με τον καιρό ταξινομήθηκαν οι προσευχές κατά τη διάρκεια της ημέρας σε τέσσερις φάσεις που κάλυπταν την 1η, 3η, 6η και 9η ώρα, και οι Ακολουθίες που θεσπίστηκαν ονομάστηκαν αντίστοιχα Α' Ώρα, Γ' Ώρα, ΣΤ' Ώρα και Θ' Ώρα.
Τώρα, θα πείτε, περισσεύει να εξηγήσουμε τι είναι στη γλώσσα της λατρείας το Ωρολόγιο. Δεν είναι παρά το βιβλίο που περιέχει τις τέσσερις Ακολουθίες των Ωρών. Σχεδόν το βρήκαμε. Ας φέρουμε υπόψη κάποιες ακόμα πληροφορίες. Οι βυζαντινοί στρατιωτικοί, τις νυχτερινές σκοπιές, από τη δύση ίσαμε το ξημέρωμα, δεν τις ονόμαζαν ώρες, τις έλεγαν φυλακές (ρήμα φυλάττω). Στα μοναστήρια, όπου, ως γνωστόν, η νύχτα χρησιμοποιείται περισσότερο για προσευχή, είχαν ήδη οργανώσει το νυχτερινό χρόνο σε περιόδους προσευχής και δεν είχαν ανάγκη τη στρατιωτική τακτική και ορολογία. Οι Ακολουθίες της νύκτας, δηλαδή το Απόδειπνο, ο Εσπερινός, το Μεσονυκτικό και ο Όρθρος είχαν τα ονόματά τους, παρμένα από το χρόνο, πάλι, της τέλεσής τους, αμέσως μετά το δείπνο η πρώτη, περί λύχνων αφάς, δηλαδή το εσπέρας, όταν μετά τη δύση του ήλιου φαίνεται το πρώτο αστέρι η δεύτερη, στη μέση της νύκτας η τρίτη, και πριν και κατά το λυκαυγές, δηλαδή καθώς αχνοφέγγει, καθώς ανατέλλει ο Αυγερινός η τέταρτη. Οι Ακολουθίες αυτές (το σταθερό τους μέρος) είναι επίσης καταγραμμένες στο Ωρολόγιο για λόγους πρακτικούς, για να 'ναι, δηλαδή, συγκεντρωμένες όλες οι Ακολουθίες του νυχθημέρου στο ίδιο βιβλίο. Για τον ίδιο λόγο στο Ωρολόγιο, όταν εκδίδεται τύποις, προστίθενται και άλλες μικρές ασματικές, κυρίως, Ακολουθίες, όπως οι διάφοροι Παρακλητικοί Κανόνες που εντάσσονται κατά τη μοναστηριακή τάξη στις βασικές Ακολουθίες, ο Ακάθιστος Ύμνος, η Ακολουθία της Μεταλήψεως. Επίσης δημοσιεύονται στο Ωρολόγιο κάποιες εναλλακτικές Ακολουθίες, όπως τα Τυπικά, δηλαδή η Ακολουθία που τελείται αμέσως μετά τον Όρθρο, όταν δεν τελείται η Θεία Λειτουργία, ή το Μικρό Απόδειπνο που αποτελεί σύντμηση του αρχαίου (μεγάλου) Αποδείπνου. Τέλος εντάσσονται στο Ωρολόγιο και οι τέσσερις σπάνια τελούμενες --συνήθως από ερημίτες-- ενδιάμεσες των Ωρών μικρές Ακολουθίες, τα Μεσώρια.
Επειδή το Ωρολόγιο είναι βιβλίο καθημερινής χρήσης από τους ψάλτες, γιαυτό οι εκδότες του, ρίχνουν μέσα στην ύλη του και πολλά στοιχεία που ανήκουν στα υμνολογικά βιβλία. Έτσι, φυλλομετρώντας ένα σύγχρονο Ωρολόγιο βρίσκει κανείς δημοσιευμένες ομάδες ύμνων που πιθανολογεί ο εκδότης πως θα διευκολυνθεί ο ψάλτης αν τις βρει πρόχειρα εκεί. Η πιο εκτεταμένη τέτοια ομάδα είναι τα απολυτίκια και τα κοντάκια όλων των γιορτών και όλων των Αγίων των οποίων τελείται η μνήμη στη διάρκεια του εορτολογικού έτους. Απολυτίκια ονομάζονται σύντομοι ύμνοι που προορίζονται για το τέλος, την απόλυση των Ακολουθιών· σήμερα τα απολυτίκια ψάλλονται στη θέση τους μόνο στον Εσπερινό· επίσης ψάλλονται στη Θεία Λειτουργία, πριν και μετά τη Μικρή Είσοδο. Τα κοντάκια είναι αρχαιότροποι ύμνοι, που συνηθίζονταν πολύ τον 6ο και 7ο αιώνα. Τότε κατασκευάζονταν μακρά ποιήματα πολύστροφα, διηγηματικά, σχεδόν επικά. Είχαν μια πρώτη, εισαγωγική στροφή και ακολουθούσαν άλλες. Ελάχιστα από τα παλαιά εκείνα κοντάκια διασώθηκαν ολόκληρα (ο Ακάθιστος Ύμνος του Ρωμανού του Μελωδού είναι το γνωστότερο), έφτασαν, όμως, στα νεότερα χρόνια πολλές εισαγωγικές στροφές κοντακίων. Απομιμούμενοι αυτές, πολλοί υμνωδοί δημιούργησαν καινούριους ύμνους για γιορτές και Αγίους, που τους ονομάζουμε σήμερα κοντάκια. Μερικές, λοιπόν, χιλιάδες απολυτίκια και κοντάκια, συνθεμένα από δεκάδες παλαιούς και νέους υμνογράφους, θησαυρίζονται στο Ωρολόγιο καταλαμβάνοντας το ήμισυ, σχεδόν, του όγκου των συγχρόνων εκδόσεών του.
Και, για να ολοκληρώσουμε την περιγραφή του περιεχομένου του λειτουργικού βιβλίου με το παράξενο όνομα, να σημειώσουμε πως στο πνεύμα της διευκόλυνσης που προαναφέραμε, στο Ωρολόγιο μπορεί κανείς να βρει και πλήθος άλλες πληροφορίες για Αγίους και γιορτές, που το καθιστούν, εν πολλοίς, ψυχωφελέστατο εντρύφημα για κάθε πιστό.

Να ευχαρηστήσω τον kosky και το υφαντό του για αυτη την πανέμορφη εισαγωγή στο μικρό ωρολόγιο.

1 σχόλιο:

Cummulus είπε...

Δεν τα ήξερα όλα αυτά, και μάλιστα είχα απορία γιατί το ¨ωρολόγιο΅ λέγεται ...΅ωρολόγιο΅

Δημοφιλείς αναρτήσεις

Follow by Email