μικρό ωρολόγιο: Η κοινωνία ως τρόπος υπάρξεως και το δαιμονιώδες της απομόνωσης

Σάββατο 24 Οκτωβρίου 2026

Η κοινωνία ως τρόπος υπάρξεως και το δαιμονιώδες της απομόνωσης

ΚΥΡΙΑΚῌ ΕΚΤῌ
Ἐκ τοῦ κατὰ Λουκᾶν
η΄ 27 - 39

Απομαγνητοφωνημένη ομιλία
του π. Κωνσταντίνου Στρατηγόπουλου, στα πλαίσια της ερμηνείας που έγινε στο κήρυγμα της Κυριακής
Το ηχητικό απόσπασμα από την ομιλία - εδώ
Αν τολμούσαμε να ορίσουμε, έστω περιοριστικά, το τι είναι ο Θεός, θα λέγαμε «κοινωνία». Έτσι κάπως το λέει και ο Ευαγγελιστής Ιωάννης όταν λέει «ο Θεός αγάπη εστί». Και επειδή είναι Εκείνος κοινωνία, μας έφτιαξε και εμάς με το κατεξοχήν ζωτικό και δυναμικό στοιχείο της κοινωνίας. Αυτό είναι το κεντρικό βασικό μας κύτταρο, και έτσι, έχοντας αυτό το δομικό κύτταρο μέσα μας, μπορούμε να προχωρήσουμε πάνω στην ομοίωση προς Αυτόν. Αυτό μας καταυγάζει.

Ό, τι δεν θέλει να λειτουργήσει αυτό το κοινωνικό στοιχείο – που έτσι ή αλλιώς το έχουμε μέσα μας, θέλουμε ή δεν θέλουμε – αυτό ας το πούμε δαιμονιώδες. Είναι μια ευρύτατη έννοια του δαιμονιώδους, που μόνο έτσι θα καταλάβουμε την συγκεκριμένη περιοριστική στιγμή ενός ανθρώπου που είναι δαιμονισμένος, σε μια ακρότατη αντικοινωνική έκφραση ζωής. Ό, τι λοιπόν δεν θέλει να λειτουργήσει αυτό το δομικό μας στοιχείο, το λέμε δαιμονιώδες.

Οτιδήποτε σπάζει την κοινωνία είναι λοιπόν δαιμονιώδες και δαιμονικό, που σημαίνει οι εκφράσεις του δαιμονιώδους μπορούν να πάρουν πολλά επίπεδα και πολλές συντεταγμένες της ζωής μας – και αν ακόμη δεν καταλήξουμε σε αυτό το οριακό σημείο ενός ανθρώπου που είναι κατειλημμένος από δαιμονικές ποικίλες δυνάμεις. Αυτό λοιπόν το κοινωνικό στοιχείο που μας καταυγάζει βιώνεται πάνω σε κάποια επίπεδα. Για να έχουμε κοινωνία με ανθρώπους, αυτό δεν θα το κάνουμε αφηρημένα, το κάνουμε με συγκεκριμένα επίπεδα με πρακτικούς τρόπους.

Υπάρχουμε σε έναν τόπο όπου ζούμε, δεν είμαστε ά-τοποι, έχουμε τόπο, και η κοινωνία πραγματώνεται σε έναν τόπο, και δεν είναι θεωρητική δι-εγκεφαλικών διεργασιών. Και η κοινωνία πραγματώνεται σε έναν τόπο, δια της επαφής της παρουσίας των προσώπων «ενώπιος ενωπίω». Αυτά τα δύο βασικά στοιχεία έρχονται στη διήγηση του Ευαγγελίου να τιναχτούν στον αέρα. Το επίπεδο δηλαδή του τόπου και της παρουσίας τινάζονται στον αέρα.

Πώς; Προσέξτε, ο δαιμονισμένος (ο συγκεκριμένος) δεν έμενε μέσα σε μια πόλη, δεν μπορούσε να μείνει. Σημαίνει που δεν άφηνε επίπεδο για να κοινωνήσει με τους ανθρώπους.

Δεν ξέρω αν έλεγε «τους αγαπώ» ή «δεν τους αγαπώ», αλλά το ότι δεν άφηνε επίπεδο να κοινωνήσει με αυτούς, να βρεθεί σε τόπο μαζί τους ή αδυνατούσε να τους αντέξει σε έναν τόπο, λειτουργούσε το πρώτο δαιμονικό στοιχείο και το σπάσιμο της κοινωνίας. Βλέπετε, η κοινωνία δεν είναι αφηρημένο πράγμα, θέλει τόπο.

Και δεύτερον, θέλει μια έκφραση: Είμαι μπροστά στον άλλο. Και σημασία έχει «τι είμαι» μπροστά στον άλλο. Εκεί είναι το μεταβατικό στοιχείο του Ευαγγελίου: που ήτανε ντυμένος με έναν παράξενο τρόπο ο δαιμονισμένος, ή έβγαζε έξω τα ρούχα του, δηλώνει ακριβώς ότι η έκφραση προς τους άλλους ήταν χαλασμένη – ή αξιοποιούσε αυτή την έκφραση. Αυτό είναι συμβολικό στοιχείο των ενδυμάτων. Δεκάδες άλλα τέτοια στοιχεία μπορείτε να βρείτε, αλλά εδώ το Ευαγγέλιο μιλάει για τα ενδύματα αυτού, που ήταν με έναν παράξενο τρόπο. Εξέφραζε ή την απόρριψή του, μέσα από αυτό, προς τους άλλους ή την προβολή του προς τους άλλους. Όλα τα στοιχεία τα οποία λειτουργούν πάνω στο πρόσωπό μας και καλύπτουν το πρόσωπό μας και προβάλλουν άλλα πράγματα πέρα από το πρόσωπό μας ως κοινωνικά στοιχεία είναι δαιμονιώδη. Δηλαδή αν καταργήσουμε αυτό που είμαστε μπροστά στους άλλους, και εμφανιστούμε απορρίπτοντάς τους με έμμεσους τρόπους, ή προβάλλοντας το πρόσωπό μας πέρα από το πρόσωπό μας, με έμμεσους τρόπους, όπως εδώ είναι το στοιχείο των ενδυμάτων, αρχίζει να λειτουργεί το δαιμονιώδες.

Λείπει λοιπόν ο τόπος και λείπει η έκφραση, το όργανο της εκφράσεως, που το χρησιμοποιώ με λάθος τρόπο για να εκφραστώ. Ξέρω το ένδυμα, το αξίωμα, ο τίτλος, αυτό που είμαι, αυτά που ξέρω, είναι δευτερεύοντα ιδιώματα του ανθρώπου μέσα από τα οποίο λειτουργεί τον κόσμο. Αν καταργηθεί το πρόσωπο, αυτά γίνονται δαιμονιώδη. Γι' αυτό λοιπόν ούτε τόπο έχει ούτε μπορεί να εκφραστεί, έστω εδώ δια των ενδυμάτων, και γι' αυτό ψάχνεται στον χώρο των μνημείων, των μνημάτων. Γιατί ακριβώς δεν μπορεί να κοινωνήσει με κανένα, είναι στον τόπο που δεν υπάρχουν πρόσωπα για να κοινωνήσει, παρά μόνο νεκροί. Αυτό ακριβώς το στοιχείο με την μοναδική απλότητά του, όπως το περιέγραψε πριν από λίγο ο Λουκάς, είναι το δαιμονιώδες που ζούμε στη ζωή μας: αυτή η έκφραση της κοινωνικότητας μέσα από αυτά τα δεδομένα. Και, προσέξτε, την ίδια ώρα που ο Χριστός πλησιάζει τον δαιμονισμένο ξεπετιέται εδώ το δαιμόνιο το συγκεκριμένο και λέει στον Χριστό: «Τι ήρθες να μας βασανίσεις;» Τι εκφράζει εδώ το συγκεκριμένο πια δαιμόνιο; Εκφράζει την αδυναμία του να δεχθεί την αγάπη, δεν αντέχει την αγάπη που είναι κοινωνία, δεν αντέχει το Χριστό για αυτό λέει «ήρθες να μας βασανίσεις;» Καθόλου, λένε οι Πατέρες. Ο Χριστός δεν έχει καμία διάθεση να βασανίσει, αλλά η παρουσία τής κατεξοχήν κοινωνίας, του Χριστού, της εκφράσεως της αγάπης Του, βασανίζει όλους εκείνους που δεν αντέχουν την κοινωνία και την αγάπη. Δηλαδή όποιος δεν μπορεί να κοινωνήσει με τον άλλο βασανίζεται και χτυπιέται κάτω από την παρουσία του Θεού. Δεν Τον αντέχει, δεν Τον καταλαβαίνει, δεν μπορεί να Τον προσλάβει. Και εκεί είναι πια, θα έλεγα, το μυστήριο αυτού του δαιμονιώδους στοιχείου, που βλέπετε λειτουργεί σε πολλά σκαλοπάτια. Και καταλήγει κάποτε να είναι δαιμονισμένος κάποιος συγκεκριμένα. Αλλά τα προστάδιά του είναι δεκάδες, που τα ζούμε καθημερινά.

Και ο Χριστός πια θεραπεύει τον δαιμονισμένο, ο οποίος πια βρίσκει τόπο. Είναι πλάι στον Χριστό και είναι ιματισμένος και σωφρονών. Βλέπετε, η θεραπεία είναι πάνω στα δυο τα στοιχεία: να βρεις τόπο, και να ξεπεράσεις την αξιοποίηση των δευτερευόντων στοιχειών που έχεις στη ζωή σου για να προβάλλεις το πρόσωπό σου. Ψάξτε αυτά τα δύο τα όργανα πάρα πολύ μέσα στην καρδιά σας, ως όργανα και εγχειρίδια δυναμικής «αυτο- ερεύνης», όσο μπορεί να γίνει. Όσο μπορεί να γίνει… Αλλά χρησιμοποιήστε τα πάρα πολύ, για να καταλάβετε πώς λειτουργεί πάνω μας το δαιμονιώδες και πού κρύβονται, πίσω από αυτό το κρυμμένο δαιμονιώδες, δεκάδες καταστάσεις που λειτουργούν έτσι τη ζωή μας με έναν τρόπο καταστρεπτικό και διαστρεβλωτικό και δεν το καταλαβαίνουμε. Δεκάδες αγωνίες μας, άγχη μας, καταστάσεις ψυχασθενειών μας, κρύβουν μέσα αυτά τα δύο τα κύτταρα.

Και φυσικά, ως επισφράγισμα αυτής της ιστορίας – εκεί είναι η τραγικότητα – αποκαθίσταται η κοινωνικότητα του πρώην δαιμονισμένου: βρίσκεται σε τόπο, βρίσκεται πλάι στον Χριστό, στον κατεξοχήν τόπο, και έχει πια πρόσωπο, που δεν προβάλλεται μέσα από τα δευτερεύοντα, αλλά η κοινωνία παραμένει δαιμονιώδης! Ενώ αυτός μόνο φαινόταν δαιμονισμένος! Όλος ο περίγυρος είναι δαιμονιώδης πια, παρόλο που δεν είναι δαιμονισμένος με τον πρακτικό τρόπο (δεν έχει μέσα του ένα δαιμόνιο που τον διαταράσσει), γιατί, ακριβώς, βλέποντας το θαύμα και βλέποντας την αποκατάσταση της κοινωνικότητας, λέει να φύγει από εκεί στον Χριστό, δεν Τον αντέχει. Κάνει μια κατ’ επίφαση κοινωνία, μια κοινωνία απλώς εξωτερικής ασφάλειας. Και αυτό είναι δαιμονιώδες! Και ας μην φαίνεται που είναι δαιμονισμένοι αυτοί όπως ο δαιμονισμένος. Το δαιμονιώδες της κοινωνίας, που φτιάχνει μια κατ’ επίφαση ασφάλεια, μια κατ΄ επίφαση ησυχία, και εδώ αντέχει άλλες παρεμβολές, παρεμβολές άλλων τρόπων κοινωνίας, αυτού του μοναδικού τρόπου κοινωνίας, του τόπου και της εκφράσεως που λέγαμε πριν από λίγο. Και έτσι και μια ήσυχη και ασφαλής κοινωνία μπορεί να λειτουργεί, χωρίς να το καταλάβει, δαιμονικά στοιχεία που κάποτε θα εκραγούν, κάποτε θα ξεσπάσουν. Όλες οι ξαφνικές εκρήξεις αντικοινωνικότητας κρύβουν μέσα τους αυτή τη βαθιά διεργασία, αυτού του δαιμονισμένου των κοινωνιών μας.

Έτσι λοιπόν, και στο προσωπικό επίπεδο και στο κοινωνικό, λειτουργεί το δαιμονιώδες. Και φυσικά το κοινωνικό θα αποκατασταθεί αν τα πρόσωπα ξεπεράσουν τη δαιμονική τους στάση. Δεν μπορούμε να μιλούμε για αφηρημένες κοινωνιολογικές θεραπευτικές. Δεν γίνονται! Ο τόπος και το πρόσωπο σε σχέση με τη στάση προς τον Χριστό μπορεί να κάνει την παρέμβασή του. Γι' αυτό αν ξεκινήσετε να καθαρίζετε τα δαιμονικά στοιχεία που σας καταυγάζουν, τότε μπορεί να γίνετε κάτι ωφέλιμο, ουσιαστικό, παραγωγικό για τον κοινωνικό σας χώρο. Όλα τα άλλα τα ωφέλιμα και παραγωγικά είναι δευτερεύοντα, και πολλές φορές λειτουργούν πιο πολύ το δαιμονιώδες.

Ευχή λοιπόν η περικοπή αυτή με την μοναδική απλότητα και βάθος της να αποτελέσει μια διεργασία, ένα έναυσμα για να καταλάβουμε πως, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, λειτουργούμε δαιμονιωδώς την κοινωνία μας και την διαταράσσουμε πολλές φορές, την ταράσσουμε χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Ξεπεράστε το δαιμονιώδες, βρείτε τον τόπο, βρείτε το πρόσωπο του άλλου και βρείτε τέλος τον Χριστό και την Εκκλησία!