Σώπασε για να βρεις τον Λόγο: Τα τέσσερα στοιχεία που νοηματοδοτούν τον ανθρώπινο διάλογο

ΚΥΡΙΑΚῌ ΤΗΣ ΣΑΜΑΡΕΙΤΙΔΟΣ

Ἐκ τοῦ κατὰ Ἰωάννην
δ΄ 5 – 42

 

Απομαγνητοφωνημένη ομιλία του π. Κωνσταντίνου Στρατηγόπουλου, στα πλαίσια της ερμηνείας που έγινε στο κήρυγμα της Κυριακής  5 Ιουνίου του 1994

Τὸ ηχητικό απόσπασμα από την ομιλία - σε mp3 εδώ

Ο Θεός έφτιαξε τον άνθρωπο για να ζει εν κοινωνία, γιατί και ο Θεός είναι κοινωνία. Και ένα από τα ισχυρά όπλα της θεμελιώσεως αυτής κοινωνίας και ένα από τα μέσα που ο Θεός, μέσα από την αγάπη του, έδωσε στον άνθρωπο, είναι ο λόγος και ο διάλογος. Ακόμη και ο Θεός φαίνεται μέσα στην τριαδική του ύπαρξη, από τα κείμενα της Γραφής, να διαλέγεται: «ποιήσωμεν ἄνθρωπον», «Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ κυρίῳ μου· κάθου ἐκ δεξιῶν μου» και άλλα τέτοια χωρία.

Και σε αυτό το κείμενο το ευαγγελικό που ακούσαμε σήμερα του Ιωάννου, που αναφέρεται στο διάλογο του Χριστού με τη Σαμαρείτιδα, δίνεται ένα ήθος διαλόγου ως ισχυρού μέσου οικοδομήσεως της ανθρώπινης κοινωνίας. Παρόλο που το γνωρίζουμε αυτό πάρα πολύ καλά, γιατί κάθε μέρα μιλούμε και κουβεντιάζουμε, φαίνεται να αποτύχαμε πολύ στον διάλογό μας. Από τα μικροεπίπεδα, τα προσωπικά, μέχρι τα μακροεπίπεδα, τα μεγάλα, τα διεθνή, όλα λειτουργούνται από διάλογο και όλα φαίνεται να λειτουργούν αποτυχημένα.

Και έτσι το υπόδειγμα του διάλογου που δίνει σήμερα ο Χριστός πιθανώς να είναι – και, γιατί όχι; είναι – το υπόδειγμα το άλλο, ο άλλος τρόπος, το πώς αυτό το ισχυρό μέσο της οικοδομήσεως της ανθρώπινης κοινωνίας, ο λόγος και ο διάλογος, μπορεί να λειτουργήσει και μπορεί να χρησιμοποιηθεί. Να το δούμε για λίγο αξιοποιώντας κάποιες από τις φάσεις των ερωταποκρίσεων οι οποίες διαγράφονται και περνάνε μέσα από το κείμενο το οποίο ακούσαμε πριν από λίγο. Να σας θυμίσω κάποιες φράσεις.

Σε μία στιγμή, όταν άρχισε η κουβέντα της Σαμαρείτιδας με τον Χριστό, εκεί στην αρχή, φαινόταν ότι ο λόγος ήταν ανερμάτιστος: άλλα έλεγε η γυναίκα και άλλα απαντούσε ο Χριστός. Να, κοιτάξτε, παραδείγματος χάριν, λέει η γυναίκα στον Χριστό, λέει, «οὐ γὰρ συγχρῶνται Ἰουδαῖοι Σαμαρείταις». Του βάζει ένα στοιχείο στην ανθρώπινη κοινωνία, να του πω, ρατσιστικό. Οι μεν δεν συγχρώνται με τους άλλους. Να λοιπόν, διάλογος μεν, ο οποίος προβάλλει το ρατσιστικό στοιχείο.

Ο Χριστός απαντάει με έναν τρόπο παράλογο, με έναν τρόπο που δεν της δίνει απάντηση. Λέει, «Αν ήξερες ποιος είναι μπροστά σου, τότε θα μου ζητούσες να σου δώσω κάτι άλλο». Ο Χριστός είναι αυτός που είναι. Αλλά τι λέει; Πίσω από κάθε άνθρωπο – οι ερμηνευτές το λένε οι Πατέρες – κρύβεται ο Χριστός: δεν είμαστε εικόνες Χριστού; Άρα, αν στον ανθρώπινο λόγο, στον ανθρώπινο διάλογο, προκληθεί το ρατσιστικό, το «διαφοροποιοῦν» (σημείωση: «αυτό που διαφοροποιεί») τους ανθρώπους κατά γένη, κατά φύλα, και αυτό προκληθεί σαν να έχει μια υπερέχουσα αξιοποίηση, τότε ξεχνούμε ότι πίσω από κάθε άνθρωπο κρύβεται η εικόνα του Χριστού και τότε χάθηκε, στην πρώτη φάση, αυτό το ισχυρό όπλο που λέγεται ο λόγος και διάλογος για την καταξίωση της ανθρώπινης κοινωνίας. Να λοιπόν, ο Χριστός απαντάει με ένα παράλογο τρόπο και όμως της δίνει απάντηση: «Ξέρεις ποιος είναι μπροστά σου;» Ξέρεις κάθε φορά που κουβεντιάζεις ποιος είναι μπροστά σου; Και ας είναι ο οποιοσδήποτε χαμένος, ο οποιοσδήποτε αλήτης, ο οποιοσδήποτε κατά τα μέτρα σου «βρωμιάρης»· πίσω  απ’  αυτόν κρύβεται ο Χριστός. Αν λειτουργήσεις ρατσιστικά, σε μικροεπίπεδα ή σε μακροεπίπεδα, τότε, από την πρώτη αυτή φάση, χάθηκε η δυνατότητα της ανθρώπινης κοινωνίας.

Στο δεύτερο ερώτημα-πρόκληση και παρατήρηση της γυναίκας, που είναι το στοιχείο που λέει: «Μήπως εσύ είσαι μεγαλύτερος από τον πατέρα μας τον Αβραάμ; Νομίζεις ότι είσαι σε κάτι μεγαλύτερος και μιλάς έτσι;», ο Χριστός απαντάει και πάλι με ένα παράλογο τρόπο, ανερμάτιστο, αλλά και πάλι προκλητικό. Αντί να πει Εκείνος πως είναι μεγαλύτερος από τον Αβραάμ και να αναλύσει θεολογικά τη στάση Του, της λέει: «Θέλεις να σου δώσω ένα νερό ζωντανό να πιείς;» Η απάντηση και πάλι φαίνεται παράλογη, αλλά αυτή είναι η απάντηση του Χριστού. Ο Χριστός θέλει να την αναπαύσει. Το πρόβλημα δεν είναι να αποδείξεις αν είναι μεγαλύτερος ή μικρότερος από τον Αβραάμ. Το πρόβλημα δεν είναι να αποδείξεις ότι είσαι μεγαλύτερος ή μικρότερος, το πόσο αξίζεις και το πόσο δεν αξίζεις. Το πρόβλημα είναι να αναπαύσεις τον άλλο. Να λοιπόν το δεύτερο στοιχείο αυτού του ισχυρού μέσου που λέγεται λόγος και διάλογος. Το πρώτο ήταν να βρίσκεις πίσω από τον οποιοδήποτε την εικόνα του Χριστού, και το δεύτερο είναι να προσπαθήσεις να αναπαύσεις τον άλλο ανεξάρτητα από το πώς σε βλέπει. Αν σε βλέπει μεγάλο ή μικρό.

Στην τρίτη φάση, η γυναίκα αρχίζει να συμπλέει με το λόγο του Χριστού και το ερώτημά της πια και η πρόκληση της έχει σχέση με τα λόγια του Χριστού και του λέει: «Ε, λοιπόν, να μου δώσεις να πιώ από αυτό το νερό». Και ενώ θα έπρεπε, θα πει κάποιος [ότι] ο Χριστός θα της ανέλυε  το νερό, πάει σε άλλο θέμα ο Χριστός · αλλάζει την κουβέντα και λέει «Πού είναι άντρας σου;» Η αποτυχία της στο προσωπικό επίπεδο. Δεν μπορείς να κοινωνήσεις με τους άλλους, δεν μπορείς να ξεπεράσεις το ρατσιστικό, δεν μπορείς να ξεπεράσεις το στοιχείο που σε κάνει να φαίνεται ότι υπερέχεις από τον άλλο, αν έχεις αποτύχει στις πολύ κοντινές σου, στις πολύ κοντινές ανθρώπινες σχέσεις. Όσο και να προσπαθήσεις να αναπαύσεις τον άλλο, να δεις πίσω από αυτόν την εικόνα του Χριστού που υπάρχει και όσο και να το καταφέρεις να γίνεις αναπαυτικός, όσο και να γίνεις ελεήμων αν έχεις αποτύχει στις καθημερινές σου, πολύ κοντινές ανθρώπινες σχέσεις – εδώ απέτυχε αυτή με τον άντρα της, πέντε άντρες είχε πάρει –  τότε η κοινωνία δεν μπορεί να οικοδομηθεί, ο λόγος και ο διάλογος δεν μπορεί να οικοδομηθεί, και είναι ένας βερμπαλισμός, κι είναι λόγια περιττά, κι είναι λόγια για μεγάλα πράγματα και μικρά πράγματα, είναι λόγια για ειρήνη, είναι λόγια για αγάπη και «είναι λόγια», γιατί απέτυχες στα πολύ μικρά καθημερινά ανθρώπινα στοιχεία τα οποία λειτουργείς κάθε μέρα. Αυτό ήταν το τρίτο στοιχείο. Η εικόνα του Χριστού· το να αναπαύεις· και να μην αποτύχεις στην καθημερινότητα των ανθρωπίνων σχέσεων.

Και τέλος, όταν η γυναίκα πια προκαλείται και του λέει «εσύ είσαι προφήτης απ’ ό, τι φαίνεται», ο Χριστός πάλι δεν απαντάει και της λέει, με  άλλον τρόπο, πώς πρέπει να προσκυνεί, «ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν». Και όλα αυτά μέσα στην Χάρη του Αγίου Πνεύματος. Και χωρίς αυτό δεν γίνεται τίποτε. Ο ανθρώπινος λόγος, ο ανθρώπινος διάλογος. Η ανθρώπινη κοινωνία να περνάει μέσα από αυτά τα τέσσερα στοιχεία, όπως ο Χριστός τα διέγραψε, και να μπορεί να οικοδομήσει την ανθρώπινη κοινωνία. Ή να την κάνει – μέσα από τα ατέλειωτα λόγια, μέσα από τις ατέλειωτες φράσεις, προβληματισμούς, ερωτήματα και απαντήσεις, που δίνουμε κάθε μέρα – να λειτουργούμε μια κόλαση στις ανθρώπινες σχέσεις.

Τα θυμίζω και πάλι τα στοιχεία: Να βλέπεις την εικόνα του Χριστού πίσω από κάθε άνθρωπο. Να τον αναπαύεις, όπως αναπαύει ο Χριστός όλους τους ανθρώπους: ουσιαστικά· να του δίνεις δηλαδή αυτό «τὸ ὕδωρ τὸ ζῶν», αυτή είναι η ανάπαυση η οποία έρχεται. Να μπορείς να μην αποτυγχάνεις στις καθημερινές σχέσεις. Και όλα αυτά να τα λειτουργείς μέσα από τον χώρο της Εκκλησίας. Και τότε ο λόγος έχει νόημα. Αν τα τέσσερα στοιχεία δεν λειτουργούν, ο λόγος είναι ανόητος. Και τότε θα ακούσεις το, λόγο των Πατέρων, που θα πει «σώπασε», για να βρεις τον λόγο. Να βρεις αυτά τα τέσσερα στοιχεία.

Ευχή μέσα από την πρόκληση που κάνει σήμερα η Σαμαρείτις, είναι να ανακαλύψουμε τον χαμένο λόγο. Να ανακαλύψουμε, λέω, ναι, πραγματικά, γιατί παρόλο που λειτουργούμε κάθε μέρα το λόγο, τον έχουμε φθείρει, τον έχουμε διαφθείρει, τον λειτουργούμε καταστροφικά και κολασμένα για τους άλλους.

Να ανακαλύψουμε το χαμένο λόγο, τη χαμένη δυνατότητα κοινωνίας. Και αυτό μπορεί να γίνει μονάχα μέσα στο χώρο της Εκκλησίας, μόνο αν περάσουμε μέσα από μια μετάνοια του λόγου, μέσα από μια μικρή φάση σιωπής, και μόνο αν αυτά τα λειτουργήσουμε μέσα στον χώρο της Χάρης  του Αγίου Πνεύματος. Ευχή λοιπόν, για να βρούμε το λόγο, και πραγματικά τότε θα βρούμε και το Λόγο Χριστό. 

Φιλολογική επιμέλεια κειμένου

Ελένη Κονδύλη

※

Περισσότερες ομιλίες του πατρός Κωνσταντίνου Στρατηγόπουλου είναι διαθέσιμες στην ιστοσελίδα :  www.floga.gr  

 

Κυριακή της Σαμαρείτιδος Συναξάρι Πεντηκοσταρίου

Κυριακή της Σαμαρείτιδος

Συναξάρι Πεντηκοσταρίου

Την πέμπτη Κυριακή από το Πάσχα εορτάζουμε την εορτή της Σαμαρείτιδος.

Επειδή σ’ αυτήν ο Χριστός ολοφάνερα είπε τον εαυτό Του Μεσσία -στα ελληνικά Χριστό, δηλαδή χρισμένο ή αλειμμένο-, γι’ αυτό νομίζω ότι η παρούσα εορτή τοποθετήθηκε στην εβδομάδα της Μεσοπεντηκοστής· επίσης, επειδή την προηγούμενη Κυριακή θαυματούργησε στην Κολυμβήθρα, και σ’ αυτήν, στο πηγάδι του Ιακώβ.

Ο τόπος αυτός ήταν εξαίρετος, και επειδή ήταν κοντά το όρος Σομώρ, υπήρχαν πολλές πόλεις Σαμαρειτών. Ο Χριστός πήγε σε μια απ’ αυτές, τη Σιχάρ, στην οποία είχε κατοικήσει ο πατριάρχης Ιακώβ, όπου και άνοιξε αυτό το πηγάδι και το χάρισε στον γιο του Ιωσήφ.

(Παλιά στο όρος αυτό δεν κατοικούσαν Σαμαρείτες αλλά Ισραηλίτες. Επειδή όμως έσφαλαν στον Θεό, ήρθαν και τους κατέκτησαν οι Ασσύριοι. Ο βασιλιάς των Ασσυρίων αργότερα τους έστειλε στη Βαβυλώνα και στον τόπο εκείνο εγκατέστησε διάφορα έθνη. Ο Θεός όμως έστειλε λιοντάρια σ’ εκείνους τους αλλόφυλους. Όταν το έμαθε ο βασιλιάς, τους έστειλε έναν ιερέα από τους αιχμάλωτους Ιουδαίους να τους διδάξει, και αυτοί αμέσως εγκατέλειψαν τα είδωλα, αλλά δέχτηκαν μόνο τα βιβλία του Μωυσή απορρίπτοντας τα των προφητών και τα υπόλοιπα της Γραφής. Ονομάζονταν Σαμαρείτες, από το όρος Σομώρ, και οι Εβραίοι που γύρισαν από την αιχμαλωσία τούς αποστρέφονταν ως κατά το ήμισυ Ιουδαίους και δεν συνέτρωγαν με αυτούς.)

Ήρθε λοιπόν ο Χριστός στη Σιχάρ, στο πηγάδι, και κάθισε, κουρασμένος από την οδοιπορία, ενώ οι μαθητές πήγαν στην πόλη για να αγοράσουν τρόφιμα. Ήρθε τότε μια γυναίκα από τη Σαμάρεια, για να πάρει νερό, και ο Ιησούς της ζήτησε να Του δώσει νερό να πιεί. Εκείνη, καταλαβαίνοντας από την ομιλία και την ενδυμασία Του ότι είναι Ιουδαίος, Του θύμισε ότι οι Ιουδαίοι αποφεύγουν κάθε επικοινωνία με τους Σαμαρείτες.

Ο Ιησούς της μίλησε τότε υψηλότερα λέγοντας για το πνευματικό νερό, που είναι άφθονο και καθαρτικό -διότι το Πνεύμα πάντοτε μοιάζει με το νερό και με τη φωτιά.

Η γυναίκα τον ρώτησε πώς έχει τέτοιο νερό, αφού δεν έχει δοχείο για άντληση και το πηγάδι είναι βαθύ, και ανέφερε τον προπάτορα Ιακώβ που άνοιξε το πηγάδι και ήπιε από αυτό και ο ίδιος και τα ζωντανά του.

Ο Χριστός, αποφεύγοντας να πει ότι είναι ανώτερος από τον Ιακώβ, για να μη τη φοβίσει, της λέει πάλι για το νερό δείχνοντας τον υπερφυσικό του χαρακτήρα, αφού όποιος πίνει από αυτό δεν διψά καθόλου.

Η γυναίκα τού ζητά αυτό τό νερό, και ο Χριστός της λέει να φωνάξει τόν άντρα της. «Δεν έχω άντρα», απαντά εκείνη, και ο Παντογνώστης της λέει: «Σωστά είπες· διότι πέντε άντρες πήρες, όπως λέει ο Νόμος, και ο έκτος που έχεις τώρα, κατά παράβαση του Νόμου, δεν είναι άντρας σου».

(Μερικοί νόμισαν ότι “πέντε άντρες” είναι η Πεντάτευχος του Μωυσή, την οποία δέχονταν οι Σαμαρείτες, και “έκτος” τα λόγια του Χριστού, τα οποία δεν ήταν ακόμη δικά της, επειδή δεν είχε ακόμη ξεχυθεί η χάρη. Άλλοι, τους πέντε νόμους που έδωσε ο Θεός: στον Παράδεισο, μετά την εξορία, στον Νώε, στον Αβραάμ και στον Μωυσή· έκτο το Ευαγγέλιο, το οποίο αυτή ακόμη δεν είχε. Είναι και κάποιοι που λένε τις πέντε αισθήσεις.)

Του αποκρίνεται η γυναίκα ότι τον θεωρεί προφήτη και τον ρωτά, πού πρέπει να προσκυνούν τον Θεό, στο δικό τους όρος ή στα Ιεροσόλυμα - διότι οι Σαμαρείτες ως ατελείς δεν πίστευαν ότι ο Θεός είναι παντού αλλά μόνο εκεί που Τον προσκυνούσαν, δηλαδή στο όρος Γαριζίν· οι Ιουδαίοι πάλι έλεγαν ότι μόνο στα Ιεροσόλυμα πρέπει να προσκυνούν τον Θεό, και γι’ αυτό στις εορτές μαζεύονταν εκεί από όλα τα μέρη.

Ο Χριστός αποκρίνεται ότι οι σωτηρία του κόσμου είναι από τους Ιουδαίους· πλην όμως ο Θεός είναι άυλος και αυτοί που θα αξιωθούν να Τον προσκυνούν, πολύ σύντομα θα Τον προσκυνήσουν όχι με θυσίες αλλά «εν Πνεύματι και αληθεία». Δηλαδή θα γνωρίσουν τον Θεό όχι μόνο Του αλλά με το άγιο Πνεύμα και τον Υιό· διότι αυτός είναι η αλήθεια.

Η γυναίκα συνέχισε: «Ακούμε από τις Γραφές ότι θα έρθει ο Μεσσίας, δηλαδή ο Χριστός». «Εγώ είμαι», λέει ο Ιησούς, γνωρίζοντας την καλή προαίρεση της γυναίκας· διότι και οι Σαμαρείτες ήξεραν για τον Μεσσία από τα βιβλία του Μωυσή, και κυρίως από τη φράση «Ο Κύριος ο Θεός θα αναδείξει σε σας έναν Προφήτη» (Δευτ. 18:15).

Όταν ολοκληρώθηκε η συνομιλία ήρθαν και οι Μαθητές και θαύμασαν την άκρα συγκατάβαση του Κυρίου που συνομιλούσε με γυναίκα. Έπειτα τον παρακαλούσαν να φάει, και επειδή ήταν κουρασμένος και επειδή έκανε ζέστη, Αυτός όμως τους μίλησε για την αιώνια τροφή, δηλαδή τη σωτηρία των ανθρώπων, και ότι αυτοί πρέπει να θερίσουν τους κόπους των προφητών.

Στο μεταξύ η γυναίκα πήγε στην πόλη και τα διηγήθηκε στους κατοίκους, οι οποίοι όλοι σηκώθηκαν και πήγαν στον Χριστό, διότι πείσθηκαν ότι η γυναίκα δεν θα έλεγε πράγματα που την εξέθεταν αν δεν είχε συμβεί κάτι σπουδαίο. Τον παρακάλεσαν λοιπόν και τον έπεισαν να μείνει κοντά τους δυο μέρες, κατά τις οποίες έκανε πάμπολλα θαύματα που δεν τα έγραψαν οι ευαγγελιστές λόγω του πλήθους τους.

Αυτή τη Σαμαρείτιδα ο Χριστός την ονόμασε αργότερα Φωτεινή, η οποία και έλαβε το στεφάνι του μαρτυρίου στον καιρό του Νέρωνα (54-68) μαζί με τους επτά γιούς της μετά από πολλά και διάφορα σκληρά βασανιστήρια.

Το στόμιο του πηγαδιού εκείνου ο βασιλιάς Ιουστινιανός το μετέφερε με τιμή από εκεί στο ανάκτορο του Θεού Λόγου, εννοώ τον μεγάλο ναό της Αγίας Σοφίας, και το έβαλε πάνω στο πηγάδι που ήταν μπροστά από τον νάρθηκα. Ακόμη έφερε και τον λίθο εκείνο, πάνω στον οποίο κάθισε ο Χριστός και συζήτησε με τη Σαμαρείτιδα. Και τα δύο είναι εκεί μέχρι τώρα και θεραπεύουν κάθε λογής ασθένεια, και μάλιστα πυρετούς και ρίγη. 

Με τις πρεσβείες της μάρτυρός Σου Φωτεινής, Χριστέ ο Θεός, ελέησέ μας. Αμήν.

θέλων ἑλκῦσαι ὄντως αὐτήν...

ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΑΡΙΟΝ

ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΗΣ ΣΑΜΑΡΕΙΤΙΔΟΣ, 

Δ' ΗΧΟΣ

 ΕΝ Τῼ ΜΕΓΑΛῼ ΕΣΠΕΡΙΝῼ

Δόξα... Ἦχος πλ. β'

Παρὰ τὸ φρέαρ τοῦ Ἰακώβ, εὑρὼν ὁ Ἰησοῦς τὴν Σαμαρείτιδα, αἰτεῖ ὕδωρ παρ' αὐτῆς ὁ νέφεσι καλύπτων τὴν γῆν. Ὢ τοῦ θαύματος! ὁ τοῖς Χερουβὶμ ἐποχούμενος, πόρνῃ γυναικὶ διελέγετο, ὕδωρ αἰτῶν, ὁ ἐν ὕδασι τὴν γῆν κρεμάσας, ὕδωρ ζητῶν, ὁ πηγὰς καὶ λίμνας ὑδάτων ἐκχέων, θέλων ἑλκῦσαι ὄντως αὐτήν, τὴν θηρευομένην ὑπὸ τοῦ πολεμήτορος ἐχθροῦ, καὶ ποτίσασθαι ὕδωρ ζωῆς, τὴν φλεγομένην ἐν τοῖς ἀτοπήσασι δεινῶς, ὡς μόνος εὔσπλαγχνος καὶ φιλάνθρωπος.