ΤΟΜΟΣ ΣΤ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ΄
Περί αγίων εικόνων.
Από τον πς΄ κανόνα της Έκτης Οικουμενικής Συνόδου.
Ο πς΄ (86ος) κανόνας της Έκτης Οικουμενικής Συνόδου ορίζει: Το να ζωγραφίζουμε τους τύπους (τις προτυπώσεις) με χρώματα, ενώ τα πρωτότυπα έχουν ήδη έρθει, θα ήταν άκομψο και περιττό. Γι' αυτό, ορίζει να μη ζωγραφίζεται ο αμνός (το αρνί) ως τύπος, με το αίμα του οποίου ο μέγας Μωυσής παλαιότερα, αλείφοντας τις παραστάδες των θυρών, εμπόδιζε την είσοδο στον εξολοθρευτή δαίμονα. Ούτε ο Βαπτιστής να ζωγραφίζεται να δείχνει με το δάχτυλο τον αμνό και να φωνάζει στους λαούς: «Ιδού ο αμνός του Θεού». Αντίθετα, οι γραφές των τύπων πρέπει να παραμερίζονται και να αναστηλώνεται σε εικόνες ο ανθρώπινος χαρακτήρας του Θεού Λόγου. Βλέποντας και προσκυνώντας αυτή την εικόνα, συλλογιζόμαστε, όσο είναι δυνατόν, το απόρρητο μυστήριο της συγκατάβασής Του, την ακατανόητη ταπείνωσή Του, τη ζωή Του μέσα στη σάρκα, τα πάθη Του, τον θάνατο που έγινε πρόξενος ζωής, και όλα όσα μας έσωσαν. Διότι, αν και οι τύποι είναι σεπτοί, πρέπει να τιμάται περισσότερο η αλήθεια, η οποία μας χάρισε και αυτά (τους τύπους). Από αυτό φαίνεται ότι δεν είναι πρέπον να απελευθερώνουμε περιστέρια στις εκκλησίες αντί του Αγίου Πνεύματος, ή να ανάβουμε κερί αντί του αστέρα, ή να τοποθετούμε ομοίωμα βρέφους και κούνιας αντί της άρρητης Γέννησης.
Φωτίου Πατριάρχου και Θεοδώρου του Στουδίτου.
Η λέξη «εικών» προέρχεται από το «εοικέναι» (μοιάζω). Άλλο πράγμα είναι η φυσική εικόνα και άλλο η μιμητική. Η φυσική εικόνα δεν έχει φυσική διαφορά από την αιτία της, αλλά υποστατική, όπως ο υιός ως προς τον πατέρα. Διότι η φύση τους είναι μία, αλλά οι υποστάσεις δύο. Αντίθετα, η μιμητική εικόνα δεν έχει υποστατική διαφορά από το αρχέτυπο, αλλά φυσική, όπως η εικόνα του Χριστού ως προς τον Χριστό. Διότι η υπόστασή τους είναι μία, αλλά οι φύσεις δύο: άλλη είναι η φύση της υλογραφίας (της ζωγραφικής πάνω σε υλικό) και άλλη η φύση του Χριστού κατά την ανθρώπινη φύση Του, σύμφωνα με την οποία περιγράφεται και γίνεται αρχέτυπο της εικόνας. Όταν προσκυνείται η εικόνα, προσκυνείται ο Χριστός, του οποίου είναι ομοίωση, και όχι η ύλη που δέχτηκε την ομοίωση, όπως συμβαίνει με την εικόνα που φαίνεται στον καθρέφτη. Αγγίζοντας την εικόνα στον καθρέφτη, δεν αγκαλιάζουμε την ύλη, αλλά την εικόνα. Και όταν εξαφανιστεί το είδωλο, για το οποίο γινόταν η προσκύνηση, η ύλη παραμένει απροσκύνητη, χωρίς να έχει καμία σχέση με το ομοίωμα. Αλλά και η σφραγίδα στο δαχτυλίδι, αν και νοητικά διαχωρίζεται από την ύλη, στην πραγματικότητα δεν έχει τίποτα κοινό με την ύλη, παρόλο που η σφραγίδα της εικόνας υπάρχει πάνω στην ύλη.
Σε κάθε τι που εικονίζεται μιμητικά, δεν εικονίζεται η φύση, αλλά η υπόσταση. Γι' αυτό, η εικόνα ταυτίζεται με το αρχέτυπο, όχι ως προς τη φύση, αλλά ως προς την υπόσταση, δηλαδή ως προς τη μίμηση της υπόστασης.
Αναστηλώνουμε τις ιερές εικόνες, ώστε βλέποντάς τες, να νομίζουμε ότι μέσω αυτών βλέπουμε τα αρχέτυπά τους, και να γίνονται για εμάς υπομνήματα και παρηγοριά της επιθυμίας μας για τα πρωτότυπά τους. Διότι όσο πιο συχνά βλέπονται οι εικόνες, τόσο περισσότερο αυτοί που τις βλέπουν διεγείρονται προς τη μνήμη και την επιθυμία των αρχετύπων.
Η λατρεία «εν πνεύματι και αληθεία» απονέμεται από τους ορθοδόξους στην Αγία Τριάδα. Στις άγιες εικόνες όμως δεν απονέμεται λατρεία, αλλά προσκύνηση, ασπασμός και τιμή. Διότι, αν και η τιμή της εικόνας μεταβαίνει στο πρωτότυπο, η λατρεία ανήκει μόνο στην Αγία Τριάδα και όχι στις σεπτές εικόνες, για να μη θεωρηθούμε κτισματολάτρες και υλολάτρες.
Στον ίδιο τον Χριστό, η προσκύνηση είναι λατρευτική και φυσική. Διότι όποιος προσκυνά Αυτόν, συμπροσκυνά και τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, τη μία φύση εν Τριάδι, που αποτελεί την τριαδική προσκύνηση και λατρεία. Στην εικόνα του Χριστού όμως, η προσκύνηση είναι σχετική και ομώνυμη. Διότι όποιος προσκυνά την εικόνα, δεν συμπροσκυνά τον Πατέρα και τον Υιό (ενν. το Άγιο Πνεύμα), αλλά μόνο τον Χριστό που απεικονίζεται σε αυτήν, ο οποίος εικονίζεται λόγω της σάρκωσής Του σύμφωνα με τη σωματική Του όψη. Αυτή είναι η σχετική και υποστατική προσκύνηση.
Ο Χριστός φαίνεται στην εικόνα Του, και αυτή (η εικόνα) υπάρχει μέσα σε Αυτόν, όπως η σκιά στο σώμα, από το οποίο είναι αδύνατο να χωριστεί, ακόμα κι αν δεν φαίνεται πάντα. Αλλά όπως η σκιά φαίνεται με τη λάμψη του ήλιου, έτσι και η εικόνα του Χριστού φαίνεται με τη διατύπωση στην ύλη.
Δεν προσκυνούμε τις εικόνες ως θεούς, ούτε έχουμε σε αυτές τις ελπίδες της σωτηρίας μας, ούτε τους απονέμουμε θεία λατρεία, όπως οι ειδωλολάτρες, αλλά μόνο εκδηλώνουμε τη σχέση και την αγάπη της ψυχής μας, την οποία έχουμε προς τα πρωτότυπα, μέσω αυτής της προσκύνησης. Γι' αυτό, αν καταστραφεί η μορφή, καίμε την πρώην εικόνα σαν άχρηστο ξύλο.
Περί σταυρού.
Όταν σχηματίζουμε τον τύπο του σταυρού ενώνοντας δύο ξύλα, αν κάποιος από τους απίστους μας κατηγορήσει ότι προσκυνούμε ξύλο, μπορούμε, χωρίζοντας τα δύο ξύλα και διαλύοντας τον τύπο του σταυρού, να τα θεωρήσουμε άχρηστα ξύλα και να αποστομώσουμε τον άπιστο, δείχνοντας ότι δεν σεβόμαστε το ξύλο, αλλά τον τύπο του σταυρού. Πρέπει να προσερχόμαστε με φόβο και αλήθεια και να προσκυνούμε τις άγιες εικόνες, και να πιστεύουμε ότι θεία χάρη επιφοιτά σε αυτές, μεταδίδοντας αγιασμό.
Διαφορά των σεπτών εικόνων από τα είδωλα.
Η σεβάσμια εικόνα έχει την εξής διαφορά από το βδελυρό είδωλο: Τα πρωτότυπα των ειδώλων είναι ψεύτικα. Διότι, ενώ λέγονται ότι είναι ομοιώματα θεών, δεν είναι θεών αλλά δαιμόνων, όπως λέει ο προφήτης: «όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια». Αντίθετα, τα αρχέτυπα των τιμίων εικόνων είναι όλα αληθινά: της μίας είναι ο Χριστός, της άλλης η Θεομήτωρ, της άλλης ο Πρόδρομος, και καθεμιάς ο αντίστοιχος άγιος. Αυτών των οποίων τα πρωτότυπα είναι ψεύτικα, ούτε εικόνες ούτε είδωλα θα μπορούσαν να ονομαστούν δικαίως, αλλά απλώς μάταια και άχρηστα έργα ανθρώπινων χεριών και άψυχη ύλη της γης. Στις εικόνες φαίνονται οι μορφές των πρωτοτύπων, ενώ στα είδωλα καθόλου. Για παράδειγμα, το πρωτότυπο του ειδώλου του Δία είναι ο αιθέρας, της Ήρας ο αέρας, του Ποσειδώνα το νερό, της Δήμητρας η γη, του Απόλλωνα ο ήλιος, της Άρτεμης η σελήνη, του Άρη ο θυμός, του Διονύσου η μέθη, της Αφροδίτης η λαγνεία, και των άλλων ομοίως, και μάλιστα των δώδεκα παλαιότερων. Τα είδωλα όλων αυτών είναι ανθρωπόμορφα, ενώ τα λεγόμενα πρωτότυπα αυτών των ειδώλων είναι είτε ετερόμορφα (δηλαδή τα στοιχεία της φύσης) είτε εντελώς άμορφα (δηλαδή τα πάθη), και όλα είναι άψυχα και αναίσθητα.
